Vàng da, vàng mắt và phân bạc màu

Triệu chứng này là gì

Hồng cầu già bị phá hủy sẽ giải phóng ra bilirubin — một sắc tố màu vàng. Gan tiếp nhận, xử lý rồi đưa bilirubin vào dịch mật, dịch mật chảy xuống ruột giúp tiêu hóa chất béo và cuối cùng tạo nên màu nâu đặc trưng của phân. Đây là một dây chuyền, và tắc ở khâu nào cũng làm bilirubin ứ lại trong máu.

Khi nồng độ bilirubin đủ cao, nó ngấm vào các mô và làm chúng ngả vàng. Lòng trắng mắt thường đổi màu sớm nhất và dễ nhận ra nhất, nên nên soi gương dưới ánh sáng tự nhiên thay vì ánh đèn vàng.

Bộ ba dấu hiệu đi cùng nhau rất có giá trị định hướng: vàng da kèm nước tiểu sẫm màu như nước trà và phân bạc màu như đất sét. Bộ ba này cho thấy mật không xuống được ruột — sắc tố phải thải qua thận làm nước tiểu sẫm, còn phân mất nguồn tạo màu nên nhạt đi. Đó thường là dấu hiệu của tắc nghẽn đường mật, và cần được đánh giá sớm. Ngứa toàn thân dữ dội cũng hay đi kèm nhóm này.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Vàng da kèm sốt cao và rét run
• Vàng da kèm đau dữ dội vùng hạ sườn phải
• Lú lẫn, lơ mơ, ngủ gà, hoặc thay đổi tính cách
• Nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen
• Bụng to lên nhanh kèm phù chân
• Dễ bầm tím và chảy máu chân răng tự nhiên đi kèm
• Vàng da tiến triển nhanh trong vài ngày
• Vàng da ở trẻ sơ sinh, đặc biệt khi lan xuống bụng và chân
• Vàng da ở người đang mang thai

Những nguyên nhân có thể gặp

• Viêm gan do virus
• Viêm gan do rượu
• Sỏi ống mật chủ gây tắc nghẽn đường mật
• Viêm đường mật
• Gan nhiễm mỡ tiến triển
• Xơ gan
• Tổn thương gan do thuốc, thảo dược hoặc thực phẩm chức năng
• Tan máu, khi hồng cầu bị phá hủy quá nhanh
• U vùng đầu tụy hoặc đường mật gây chèn ép
• Hội chứng Gilbert, tình trạng lành tính làm vàng mắt nhẹ khi mệt hoặc nhịn ăn
• Vàng da sinh lý ở trẻ sơ sinh

Các nguyên nhân được liệt kê ngang hàng, không theo mức phổ biến. Cần phân biệt với việc ăn nhiều thực phẩm giàu beta-caroten như cà rốt, bí đỏ, đu đủ — chúng làm da ngả vàng nhưng lòng trắng mắt vẫn trắng, và đó là điểm phân biệt đơn giản nhất.

Lời khuyên

• Soi lòng trắng mắt dưới ánh sáng tự nhiên để xác nhận, vì ánh đèn vàng trong nhà dễ gây nhầm lẫn theo cả hai chiều
• Chụp ảnh mắt và da mỗi ngày dưới cùng điều kiện ánh sáng, để theo dõi tiến triển khách quan
• Ghi lại màu nước tiểu và màu phân, vì bộ ba dấu hiệu đi cùng nhau có giá trị định hướng cao
• Ngừng ngay rượu bia hoàn toàn
• Liệt kê đầy đủ mọi thứ đang dùng để báo bác sĩ: thuốc kê đơn, thuốc mua tự do, thảo dược, thuốc nam, thực phẩm chức năng — tổn thương gan do các sản phẩm này là nguyên nhân thường gặp và hay bị bỏ sót vì người bệnh không nghĩ tới
• Không tự dùng thêm bất cứ sản phẩm nào quảng cáo mát gan, giải độc gan trong lúc chưa rõ nguyên nhân
• Ăn nhẹ, dễ tiêu, chia nhiều bữa nhỏ; giảm đồ chiên rán nhiều dầu mỡ
• Uống đủ nước và nghỉ ngơi
• Không dùng chung kim tiêm, dao cạo, bàn chải đánh răng
• Tiêm phòng viêm gan theo khuyến cáo
• Ăn chín uống sôi, rửa tay trước khi ăn
• Quan hệ tình dục an toàn

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Vàng da và vàng mắt luôn cần được khám, không nên theo dõi tại nhà chờ tự hết. Cần đi khám gấp hơn nếu kèm sốt, đau bụng, phân bạc màu, hoặc nếu tình trạng tiến triển nhanh trong vài ngày. Trẻ sơ sinh vàng da cần được theo dõi sát theo hướng dẫn của bác sĩ nhi.

Chuyên khoa phù hợp là Tiêu hóa - Gan mật. Bác sĩ thường hỏi về diễn biến, tiền sử dùng thuốc và rượu, khám gan lách và tìm các dấu hiệu bệnh gan mạn tính trên da; sau đó làm xét nghiệm máu đánh giá chức năng gan và siêu âm ổ bụng. Mục tiêu đầu tiên là phân biệt vàng da do tắc nghẽn đường mật với vàng da do tổn thương tế bào gan — hai nhóm này được xử trí theo hướng hoàn toàn khác nhau.