Viêm amidan

Tổng quan

Amidan là hai khối mô lympho nằm hai bên thành họng, ngay phía sau lưỡi. Chúng là một phần của hệ miễn dịch, đóng vai trò như trạm gác đầu tiên nhận diện vi khuẩn và virus đi vào qua đường miệng. Vai trò này rõ nhất ở trẻ nhỏ và giảm dần khi lớn lên, đó là lý do amidan thường nhỏ lại theo tuổi.

Viêm amidan xảy ra khi chính khối mô đó bị nhiễm trùng. Amidan sưng to, đỏ, đôi khi có những chấm hoặc mảng trắng trên bề mặt. Phần lớn trường hợp do virus, cùng nhóm gây cảm lạnh và cúm, và tự khỏi trong khoảng một tuần. Một tỷ lệ nhỏ hơn do vi khuẩn, và nhóm này cần được bác sĩ đánh giá vì cách xử trí khác hẳn.

Tình trạng có thể xuất hiện thành đợt cấp rồi khỏi hẳn, hoặc tái đi tái lại nhiều lần trong năm. Khi các đợt lặp lại quá thường xuyên và ảnh hưởng tới sinh hoạt, bác sĩ sẽ cân nhắc hướng xử trí lâu dài, nhưng đó là quyết định cần đánh giá cụ thể chứ không phải lựa chọn mặc định.

Các biểu hiện thường gặp

• Đau họng tăng dần trong một tới hai ngày, đau nhiều hơn khi nuốt
• Amidan sưng to, đỏ, có thể thấy chấm hoặc mảng trắng trên bề mặt
• Nuốt vướng, cảm giác có gì đó chặn ở cổ họng
• Sốt, thường kèm ớn lạnh và đau nhức người
• Hạch góc hàm sưng và đau khi sờ vào
• Hơi thở có mùi khó chịu
• Giọng nói thay đổi, nghe như đang ngậm gì trong miệng
• Ở trẻ nhỏ, có thể chỉ biểu hiện bằng bỏ ăn, quấy khóc và chảy nước dãi nhiều

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Khó thở, thở rít, hoặc phải ngồi cúi người ra trước mới dễ thở
• Không nuốt được nước bọt, chảy dãi liên tục
• Không há được miệng quá vài phân
• Sưng lan xuống vùng cổ, hoặc sưng rõ một bên kèm lệch lưỡi gà
• Đau họng dữ dội một bên tăng nhanh trong vài giờ, kèm sốt cao
• Giọng nói thay đổi đột ngột kèm khó thở
• Không uống được nước trong nhiều giờ, kèm môi khô và tiểu rất ít

Lời khuyên

• Uống nước ấm đều trong ngày, chia thành nhiều lần nhỏ; niêm mạc đủ ẩm sẽ bớt cảm giác rát khi nuốt
• Súc miệng bằng nước muối ấm pha loãng vài lần mỗi ngày để làm dịu vùng họng đang viêm
• Ăn thức ăn mềm, nguội hoặc mát như cháo loãng, sữa chua, súp; tránh đồ cay, chua, khô cứng làm xước niêm mạc
• Nghỉ giọng, hạn chế nói nhiều và nói to trong vài ngày đầu
• Ngủ đủ và nghỉ ngơi thay vì cố đi làm, đi học khi đang sốt
• Giữ độ ẩm trong phòng và không để điều hòa thổi thẳng vào mặt khi ngủ
• Không hút thuốc và tránh xa khói thuốc của người khác, vì khói làm niêm mạc họng kích thích kéo dài
• Rửa tay thường xuyên và không dùng chung cốc, bát đũa, khăn mặt — vừa hạn chế lây cho người nhà lúc này, vừa giảm nguy cơ mắc các đợt sau
• Che miệng khi ho và hắt hơi, nghỉ ở nhà cho tới khi hết sốt ít nhất một ngày
• Điều trị dứt điểm các ổ nhiễm trùng vùng miệng như sâu răng và viêm nướu, vì đây là nguồn vi khuẩn thường trực ngay cạnh amidan

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi đau họng kéo dài quá ba tới bốn ngày mà không giảm, khi sốt cao không hạ, khi thấy mảng trắng rõ trên amidan kèm hạch cổ sưng đau, hoặc khi đau nhiều tới mức không ăn uống được. Cũng nên đi khám khi các đợt viêm amidan lặp lại nhiều lần trong năm, vì bác sĩ cần đánh giá lại hướng xử trí lâu dài thay vì điều trị từng đợt riêng lẻ. Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có bệnh làm suy giảm miễn dịch nên đi khám sớm hơn các mốc trên.

Chuyên khoa phù hợp là Tai Mũi Họng, hoặc Nhi khoa với trẻ em. Bác sĩ thường hỏi về thời gian và diễn biến triệu chứng, quan sát trực tiếp vùng họng và amidan, sờ hạch vùng cổ, và trong một số trường hợp lấy mẫu dịch họng để phân biệt nguyên nhân do virus với nguyên nhân do vi khuẩn — bước này quan trọng vì hai nhóm được xử trí theo hướng hoàn toàn khác nhau.