Viêm da cơ địa

Tổng quan

Viêm da cơ địa là bệnh da mạn tính có nền cơ địa dị ứng. Điểm cốt lõi nằm ở hàng rào bảo vệ da: lớp ngoài cùng của da bình thường giữ nước bên trong và ngăn tác nhân kích thích bên ngoài, nhưng ở người mắc bệnh này lớp đó khiếm khuyết. Nước bốc hơi nhanh khiến da khô, đồng thời chất kích thích và dị nguyên dễ thấm vào và kích hoạt phản ứng viêm.

Bệnh có tính gia đình rõ và thường đi cùng các tình trạng dị ứng khác như hen phế quản, viêm mũi dị ứng. Nhiều trường hợp khởi phát từ nhỏ, có thể giảm dần khi lớn, nhưng làn da vẫn giữ đặc tính khô và nhạy cảm suốt đời. Vị trí tổn thương thay đổi theo tuổi: ở trẻ nhỏ hay gặp ở má và mặt duỗi tay chân, còn ở trẻ lớn và người lớn thì tập trung ở các nếp gấp khuỷu tay, khoeo chân, cổ và quanh mắt.

Bệnh diễn biến theo đợt, xen kẽ giai đoạn yên với giai đoạn bùng phát. Ngứa là biểu hiện trung tâm và tạo ra vòng lặp gãi làm da tổn thương thêm, da tổn thương lại ngứa hơn. Vì vậy việc điều trị lâu dài xoay quanh phục hồi hàng rào da và tránh tác nhân khởi phát, chứ không phải xử lý từng đợt rồi thôi.

Các biểu hiện thường gặp

• Da khô ráp toàn thân, sờ thấy nhám ngay cả khi không có đợt bùng phát
• Ngứa nhiều, nặng lên về đêm và làm mất ngủ
• Mảng đỏ, sẩn, có thể rỉ dịch trong đợt cấp
• Tổn thương tập trung ở nếp gấp khuỷu tay, khoeo chân, cổ, quanh mắt ở trẻ lớn và người lớn
• Ở trẻ nhỏ thường ở hai má và mặt duỗi của tay chân
• Da dày lên, hằn rõ các đường da sau nhiều đợt gãi kéo dài
• Vết xước do gãi, có thể đóng vảy
• Thay đổi màu da từng vùng sau khi đợt viêm lui
• Nặng lên khi thời tiết hanh khô, khi ra mồ hôi nhiều, hoặc khi căng thẳng

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Tổn thương chảy mủ, đóng vảy vàng mật ong, kèm sốt
• Xuất hiện nhiều mụn nước nhỏ thành chùm lan nhanh trên nền da đang viêm
• Vùng da sưng nóng đỏ đau lan rộng trong vài giờ
• Da đỏ rực gần như toàn thân kèm sốt, rét run và mệt lả
• Sưng môi, sưng mí mắt hoặc khó thở sau khi tiếp xúc tác nhân nghi ngờ
• Tổn thương ở vùng mắt kèm đau nhức hoặc nhìn mờ
• Ngứa dữ dội toàn thân mới xuất hiện kèm vàng da

Lời khuyên

• Dưỡng ẩm là nền tảng: thoa kem dưỡng ẩm dịu nhẹ ít nhất hai lần mỗi ngày, kể cả trong giai đoạn da đang yên, vì đây là việc giữ hàng rào da và giảm rõ số đợt bùng phát
• Thoa dưỡng ẩm trong vòng vài phút sau khi tắm khi da còn hơi ẩm, để giữ lại lượng nước vừa hấp thu
• Tắm nước ấm vừa phải trong khoảng năm tới mười phút, không tắm nước nóng và không ngâm lâu
• Dùng sản phẩm làm sạch dịu nhẹ, không mùi, không kỳ cọ mạnh và không dùng bông tắm cứng
• Cắt móng tay ngắn, day nhẹ thay vì gãi; cho trẻ nhỏ đeo bao tay mềm khi ngủ nếu gãi nhiều về đêm
• Chườm mát lên vùng ngứa nhiều để cắt cơn thay vì gãi
• Mặc quần áo cotton rộng, tránh len và vải tổng hợp tiếp xúc trực tiếp với da
• Giặt quần áo bằng bột giặt không hương liệu, xả kỹ và không dùng nước xả vải thơm
• Giữ phòng đủ ẩm và mát, tránh để đổ mồ hôi nhiều rồi để khô trên da
• Ghi nhật ký để nhận ra tác nhân khởi phát riêng — thức ăn, thời tiết, xà phòng, bụi nhà, căng thẳng — rồi tránh dần
• Ngủ đủ và tìm cách giảm căng thẳng, vì đây là yếu tố làm bùng phát rất thường gặp và hay bị bỏ qua

Viêm da cơ địa là bệnh mạn tính có nền di truyền nên không phòng tránh tuyệt đối được và không chữa dứt điểm; những điều trên nhằm kéo dài giai đoạn yên và làm nhẹ các đợt bùng phát. Chúng không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi tổn thương lan rộng hoặc không cải thiện sau vài tuần chăm sóc đúng cách, khi ngứa làm mất ngủ nhiều đêm liền, khi các đợt bùng phát ngày càng dày, khi tổn thương có dấu hiệu nhiễm trùng, hoặc khi bệnh ảnh hưởng rõ tới học tập và công việc. Trẻ nhỏ có tổn thương lan rộng, phụ nữ mang thai và người đang dùng điều trị làm suy giảm miễn dịch nên đi khám sớm hơn mốc đó.

Chuyên khoa phù hợp là Da liễu. Bác sĩ thường hỏi về tuổi khởi phát, tiền sử dị ứng của bản thân và gia đình, quan sát trực tiếp phân bố tổn thương — vốn là căn cứ chẩn đoán chính — và có thể làm test dị ứng khi cần xác định tác nhân. Điều trị thường kết hợp chăm sóc da hằng ngày với các đợt điều trị khi bùng phát, nên việc theo dõi lâu dài cùng một bác sĩ có ích hơn nhiều so với xử lý riêng lẻ từng đợt.