Viêm da do kiến ba khoang

Tổng quan

Kiến ba khoang là một loài côn trùng nhỏ, thân dài, có các khoang màu cam và đen xen kẽ. Trong cơ thể nó chứa một chất gây phồng rộp mạnh. Điều quan trọng cần biết: kiến không đốt và không cắn — tổn thương xảy ra khi người ta đập, chà hoặc phủi con kiến trên da, làm dịch trong cơ thể nó vỡ ra và dây lên.

Đây là bệnh mang tính mùa vụ rất rõ ở Việt Nam, bùng lên vào mùa mưa và mùa gặt, đặc biệt ở khu dân cư gần đồng ruộng và các chung cư cao tầng có đèn sáng ban đêm thu hút côn trùng bay vào.

Tổn thương xuất hiện muộn vài giờ tới một ngày sau tiếp xúc, biểu hiện bằng vệt đỏ rát, sau đó nổi mụn nước và mụn mủ trên nền đỏ. Hình dạng rất đặc trưng: vệt dài thẳng theo hướng tay quệt, hoặc hình đối xứng gương ở hai mặt da áp vào nhau như nếp khuỷu, nếp cổ.

Bệnh rất hay bị nhầm với zona, và đây là nhầm lẫn có hậu quả thật. Điểm phân biệt: zona nổi thành dải theo đường dây thần kinh, chỉ một bên và không vượt qua đường giữa, có đau rát báo trước một tới ba ngày. Viêm da do kiến ba khoang thì có hình vệt quệt hoặc hình gương, không theo đường thần kinh, và có tiền sử tiếp xúc côn trùng vào tối hôm trước.

Các biểu hiện thường gặp

• Vệt đỏ rát dài, thẳng, theo hướng quệt tay
• Cảm giác bỏng rát và châm chích hơn là ngứa
• Mụn nước nhỏ rồi chuyển thành mụn mủ trên nền da đỏ sau một tới hai ngày
• Tổn thương hình đối xứng gương ở hai mặt da áp vào nhau
• Vị trí hay gặp ở cổ, mặt, cánh tay và các vùng da hở khi ngủ
• Xuất hiện vài giờ tới một ngày sau đêm có côn trùng bay vào nhà
• Tổn thương khô, đóng vảy rồi để lại vết thâm sau khoảng một tuần

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Tổn thương ở vùng quanh mắt kèm đau mắt, đỏ mắt hoặc nhìn mờ
• Sốt cao kèm vùng da đỏ sưng nóng lan rộng nhanh
• Chảy mủ nhiều, có mùi hôi và nổi hạch
• Tổn thương lan rộng nhiều vùng cơ thể kèm mệt lả
• Sưng nề môi, lưỡi hoặc khó thở

Lời khuyên

• Không đập hay chà con kiến trên da, hãy thổi nhẹ hoặc dùng giấy hất nó đi
• Rửa ngay vùng da nghi bị dính dịch bằng nhiều nước sạch và xà phòng, càng sớm càng giảm tổn thương
• Rửa tay kỹ sau khi tiếp xúc, và không đưa tay lên dụi mắt vì dịch dính ở tay có thể gây tổn thương giác mạc
• Không đắp lá, bôi vôi, bôi kem đánh răng hay các bài thuốc dân gian lên tổn thương
• Không tự bôi thuốc trị zona hay thuốc kháng virus, vì đây là hai bệnh khác hẳn nhau
• Rửa nhẹ tổn thương bằng nước muối sinh lý và thấm khô, giữ vùng da sạch thoáng
• Không chọc vỡ mụn mủ và không gãi, để tránh nhiễm khuẩn và để lại sẹo thâm lâu
• Tắt bớt đèn không cần thiết vào buổi tối trong mùa mưa, và đóng cửa sổ hoặc lắp lưới chống côn trùng
• Giũ và kiểm tra quần áo, khăn, chăn màn trước khi dùng, nhất là đồ phơi ngoài trời qua đêm
• Ngủ trong màn và tránh nằm ngay dưới ánh đèn sáng trong mùa côn trùng
• Chống nắng vùng tổn thương trong giai đoạn hồi phục để hạn chế vết thâm kéo dài

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám Da liễu khi tổn thương lan rộng, khi có nhiều mụn mủ, khi đau rát nhiều, khi không chắc chắn phân biệt được với zona, và ngay lập tức khi tổn thương ở vùng quanh mắt.

Bác sĩ chẩn đoán bằng quan sát hình dạng tổn thương kết hợp khai thác tiền sử tiếp xúc côn trùng — hai yếu tố này thường đủ để kết luận. Việc phân biệt với zona là bước có ý nghĩa nhất của buổi khám, bởi hai bệnh này cần cách xử trí hoàn toàn khác nhau và tự chẩn đoán sai là chuyện rất hay xảy ra. Khi tổn thương ở gần mắt, bác sĩ sẽ chuyển khám nhãn khoa vì chất gây phồng rộp có thể làm tổn thương giác mạc.