Viêm giác mạc

Tổng quan

Giác mạc là lớp trong suốt phủ trước lòng đen, vừa bảo vệ mắt vừa đóng vai trò hội tụ ánh sáng. Nó không có mạch máu — điều này giúp nó trong suốt nhưng cũng khiến nó lành chậm và dễ để lại sẹo. Giác mạc lại rất giàu đầu tận thần kinh cảm giác, nên tổn thương ở đây gây đau dữ dội hơn nhiều so với kích thước tổn thương.

Nguyên nhân chia làm nhiều nhóm: vi khuẩn, virus, nấm và ký sinh trùng. Ở Việt Nam, viêm loét giác mạc do nấm khá thường gặp sau khi bị lá cây, thân lúa hay bụi bẩn quệt vào mắt trong lúc làm đồng — và nhóm này diễn tiến âm thầm nhưng khó điều trị.

Yếu tố nguy cơ hàng đầu hiện nay là kính áp tròng: đeo qua đêm, ngâm rửa không đúng cách, dùng quá hạn, hoặc rửa kính bằng nước máy. Các yếu tố khác gồm chấn thương mắt, khô mắt nặng, hở mi khi ngủ và suy giảm miễn dịch.

Đây là cấp cứu nhãn khoa. Ổ loét ăn sâu có thể gây thủng giác mạc, và ngay cả khi khỏi thì sẹo để lại làm giảm thị lực vĩnh viễn nếu nằm đúng vùng trung tâm.

Điểm an toàn quan trọng nhất: tuyệt đối không tự dùng lại đơn thuốc nhỏ mắt cũ hoặc thuốc chứa corticoid. Corticoid làm dịu đỏ và đau rất nhanh nên người bệnh tưởng đang đỡ, trong khi nó ức chế miễn dịch tại chỗ và làm ổ loét lan rộng, ăn sâu nhanh — đặc biệt nguy hiểm khi tác nhân là nấm hoặc virus herpes.

Các biểu hiện thường gặp

• Đau nhức mắt nhiều, cảm giác như có dị vật cào
• Sợ ánh sáng rõ rệt, phải nhắm mắt hoặc tìm chỗ tối
• Chảy nước mắt liên tục, khó mở mắt
• Đỏ mắt nhiều, đỏ đậm hơn ở vùng quanh lòng đen
• Nhìn mờ, mức mờ phụ thuộc vị trí tổn thương
• Nhìn thấy đốm trắng đục trên lòng đen
• Chảy dịch hoặc mủ ở mắt
• Co quắp mi, không mở mắt ra được

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau mắt dữ dội kèm sợ ánh sáng và nhìn mờ
• Đốm trắng đục hoặc vết loét nhìn thấy được trên lòng đen
• Giảm thị lực nhanh trong vài giờ tới vài ngày
• Có mủ đọng thành ngấn phía dưới lòng đen
• Mắt đỏ nhiều sau khi bị dị vật, lá cây hoặc hoá chất bắn vào
• Đau mắt ở người đang đeo kính áp tròng
• Mụn nước quanh mắt hoặc trên trán kèm đau mắt

Lời khuyên

• Đi khám nhãn khoa ngay trong ngày khi đau mắt kèm sợ ánh sáng và nhìn mờ, đây không phải tình trạng theo dõi tại nhà
• Tuyệt đối không tự nhỏ thuốc chứa corticoid và không dùng lại đơn thuốc nhỏ mắt cũ, vì việc này làm ổ loét lan rộng rất nhanh trong khi triệu chứng lại có vẻ dịu đi
• Tháo kính áp tròng ngay khi mắt đau hoặc đỏ, mang theo cả kính và hộp đựng tới bệnh viện để bác sĩ nuôi cấy tìm tác nhân
• Không đắp lá, không nhỏ sữa mẹ, không dùng nước lá trầu hay bất kỳ bài thuốc dân gian nào vào mắt
• Không băng kín mắt khi chưa có chỉ định, vì môi trường ấm ẩm dưới băng làm một số tác nhân phát triển mạnh hơn
• Rửa mắt liên tục bằng nhiều nước sạch trong ít nhất mười lăm phút rồi tới viện ngay nếu bị hoá chất bắn vào
• Đeo kính bảo hộ khi làm đồng, cắt cỏ, hàn xì, khoan đục — vì dị vật thực vật quệt vào mắt là con đường dẫn tới viêm loét do nấm
• Với kính áp tròng: rửa tay trước khi chạm, không bao giờ dùng nước máy để rửa kính hay hộp đựng, không đeo khi ngủ hoặc khi bơi, và thay đúng hạn
• Điều trị dứt điểm khô mắt và viêm bờ mi, vì bề mặt mắt khoẻ là hàng rào bảo vệ đầu tiên
• Tuân thủ đúng lịch nhỏ thuốc dày đặc mà bác sĩ kê, kể cả ban đêm, và tái khám đúng hẹn vì tổn thương được theo dõi theo ngày

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Đi khám nhãn khoa ngay trong ngày với mọi trường hợp đau mắt kèm sợ ánh sáng, nhìn mờ hoặc thấy đốm trắng trên lòng đen. Người đeo kính áp tròng có đau mắt cần được coi là viêm giác mạc cho tới khi bác sĩ loại trừ. Bị hoá chất bắn vào mắt là tình huống rửa mắt ngay tại chỗ rồi tới viện lập tức.

Bác sĩ khám bằng đèn khe và nhuộm bề mặt để xác định vị trí, kích thước cùng độ sâu của ổ loét — các thông số này được đo và so sánh qua từng ngày để biết tổn thương đang lành hay lan rộng. Nạo hoặc lấy mẫu ổ loét đem soi và nuôi cấy giúp xác định tác nhân, và bước này quyết định lựa chọn thuốc vì vi khuẩn, nấm và virus cần các nhóm thuốc hoàn toàn khác nhau.

Việc điều trị thường phải nhỏ thuốc rất dày, có khi mỗi giờ một lần kể cả ban đêm, và người bệnh có thể cần nằm viện để theo dõi. Sau khi khỏi, bác sĩ đánh giá sẹo còn lại và mức ảnh hưởng tới thị lực; với sẹo trung tâm dày, ghép giác mạc là lựa chọn được bàn tới sau này.