Viêm khớp dạng thấp

Tổng quan

Viêm khớp dạng thấp là một bệnh tự miễn: hệ miễn dịch nhận nhầm màng hoạt dịch lót trong khớp là vật lạ và tấn công nó. Màng này dày lên, tiết dịch nhiều và dần ăn mòn sụn cùng xương dưới sụn. Đây là điểm khác biệt căn bản với thoái hoá khớp — thoái hoá là hao mòn cơ học theo tuổi, còn viêm khớp dạng thấp là quá trình viêm do miễn dịch, có thể xuất hiện ngay ở người trẻ.

Ba đặc điểm giúp nhận ra bệnh. Thứ nhất là tính đối xứng: khớp bên phải đau thì khớp tương ứng bên trái cũng đau. Thứ hai là vị trí ưu tiên ở các khớp nhỏ bàn tay, cổ tay và bàn chân. Thứ ba là cứng khớp buổi sáng kéo dài trên một giờ, phải xoa bóp và cử động một lúc lâu mới làm việc được — khác hẳn thoái hoá khớp vốn chỉ cứng vài phút.

Bệnh không dừng ở khớp. Mệt mỏi toàn thân, sốt nhẹ, sụt cân là biểu hiện thường gặp, và một số người có tổn thương ở phổi, mắt, mạch máu. Điều quan trọng nhất về mặt thực hành: tổn thương xương khớp trong những năm đầu là thứ không hồi phục được, nên khoảng thời gian từ lúc khởi phát tới lúc được chẩn đoán và xử trí quyết định rất nhiều tới chức năng bàn tay về sau.

Các biểu hiện thường gặp

• Sưng đau đối xứng ở các khớp nhỏ bàn tay, cổ tay và bàn chân
• Cứng khớp buổi sáng kéo dài trên một giờ
• Khớp sưng nóng, ấn đau, đôi khi có dịch
• Mệt mỏi toàn thân, sốt nhẹ, chán ăn và sụt cân
• Yếu lực cầm nắm, khó vặn nắp chai hay cài cúc áo
• Xuất hiện các hạt cứng dưới da ở vùng khuỷu tay
• Biến dạng dần các ngón tay ở giai đoạn muộn

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Một khớp sưng nóng đỏ dữ dội kèm sốt cao và rét run
• Khó thở tăng dần hoặc ho khan kéo dài mới xuất hiện
• Đau ngực, hồi hộp, khó thở khi gắng sức nhẹ
• Đau mắt dữ dội kèm đỏ mắt và giảm thị lực
• Tê hoặc yếu tay chân tăng nhanh, đi lại loạng choạng
• Đau cổ dữ dội kèm cảm giác điện giật khi cúi đầu

Lời khuyên

• Đi khám sớm ngay từ đợt sưng đau đối xứng đầu tiên, vì tổn thương của những năm đầu không lấy lại được
• Không tự dùng thuốc theo đơn của người khác hay theo mách bảo, đặc biệt các thuốc chứa corticoid không rõ nguồn gốc vốn làm dịu nhanh nhưng để lại hậu quả nặng
• Duy trì vận động nhẹ nhàng hằng ngày kể cả trong đợt viêm, vì bất động làm khớp cứng và cơ teo rất nhanh
• Tập các bài duy trì tầm vận động bàn tay mỗi sáng, làm chậm và đều thay vì cố mạnh
• Chườm ấm buổi sáng để giảm cứng khớp, chườm mát khi khớp đang sưng nóng
• Dùng dụng cụ hỗ trợ như tay nắm to, dụng cụ mở nắp chai, và chia nhỏ việc nhà để giảm tải lên khớp nhỏ
• Nghỉ ngơi xen kẽ trong ngày theo nhịp làm một lúc nghỉ một lúc, thay vì làm dồn rồi kiệt sức
• Bỏ thuốc lá, vì hút thuốc vừa làm bệnh nặng hơn vừa làm đáp ứng điều trị kém đi rõ rệt
• Giữ cân nặng hợp lý và ăn nhiều cá, rau xanh, dầu thực vật thay cho mỡ động vật
• Tiêm phòng theo khuyến cáo và trao đổi trước với bác sĩ, vì thuốc điều trị bệnh này ảnh hưởng tới miễn dịch
• Đi tái khám và làm xét nghiệm theo dõi đúng lịch kể cả khi đang thấy khoẻ, bởi quá trình viêm vẫn tiếp diễn âm thầm giữa các đợt

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Cơ xương khớp càng sớm càng tốt khi có sưng đau đối xứng nhiều khớp kéo dài trên sáu tuần, hoặc khi cứng khớp buổi sáng kéo dài trên một giờ. Đây là bệnh mà thời điểm bắt đầu xử trí ảnh hưởng trực tiếp tới chức năng lâu dài, nên đừng chờ xem có tự đỡ không.

Bác sĩ khám từng khớp để xác định số lượng và tính đối xứng, kết hợp xét nghiệm máu tìm dấu ấn miễn dịch và chỉ số viêm, cùng chụp chiếu đánh giá tổn thương xương. Chẩn đoán dựa trên tổng hợp nhiều yếu tố chứ không dựa vào một xét nghiệm đơn lẻ, nên kết quả âm tính của một chỉ số không loại trừ được bệnh. Sau khi có chẩn đoán, việc theo dõi định kỳ là phần bắt buộc chứ không phải tuỳ chọn.