Viêm màng não

Tổng quan

Não và tuỷ sống được bọc bởi ba lớp màng. Viêm màng não là tình trạng các lớp màng này cùng dịch não tuỷ bên trong bị nhiễm khuẩn.

Có hai nhóm với mức độ khác nhau rõ rệt. Thể do virus phổ biến hơn, thường nhẹ và tự khỏi sau vài ngày tới hai tuần. Thể do vi khuẩn ít gặp hơn nhưng là cấp cứu tính bằng giờ: có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng nặng như điếc, động kinh, giảm nhận thức nếu chậm điều trị. Không có cách nào phân biệt hai thể tại nhà — điều đó cần xét nghiệm dịch não tuỷ.

Bộ ba triệu chứng kinh điển là sốt cao, đau đầu dữ dội và cứng gáy. Cứng gáy nghĩa là người bệnh không cúi được cằm chạm ngực vì đau và vì cơ gáy co cứng lại. Đi kèm thường có nôn vọt không liên quan bữa ăn, sợ ánh sáng, và rối loạn ý thức từ lơ mơ tới hôn mê.

Có một dấu hiệu mà người nhà tự kiểm tra được và cần biết vì nó báo tình huống tối cấp. Trong viêm màng não do não mô cầu, trên da xuất hiện ban xuất huyết dạng chấm hoặc mảng màu đỏ tím. Cách kiểm tra: ấn một chiếc cốc thuỷ tinh trong suốt lên vùng ban. Ban thông thường sẽ nhạt màu đi dưới áp lực; ban xuất huyết thì không mất màu. Ban không mất màu khi ấn kính, kèm sốt, là dấu hiệu gọi cấp cứu ngay lập tức.

Ở trẻ nhỏ, triệu chứng thường không điển hình: bỏ bú, li bì hoặc quấy khóc dữ dội không dỗ được, nôn, co giật, và thóp phồng căng ở trẻ còn thóp.

Các biểu hiện thường gặp

• Sốt cao đột ngột kèm rét run
• Đau đầu dữ dội, lan toả, khác hẳn các cơn đau đầu thường gặp
• Cứng gáy, không cúi cằm chạm ngực được
• Nôn vọt không liên quan tới bữa ăn
• Sợ ánh sáng, phải nhắm mắt hoặc quay vào chỗ tối
• Mệt lả, li bì, lơ mơ hoặc kích thích vật vã
• Đau mỏi cơ khớp toàn thân
• Ở trẻ nhỏ: bỏ bú, quấy khóc không dỗ được, thóp phồng căng
• Ban đỏ tím trên da ở thể do não mô cầu

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Ban trên da không mất màu khi ấn cốc thuỷ tinh trong suốt lên
• Sốt cao kèm đau đầu dữ dội và cứng gáy
• Co giật
• Lơ mơ, lú lẫn hoặc khó đánh thức
• Nôn vọt liên tục không uống được nước
• Thóp phồng căng ở trẻ nhỏ
• Tay chân lạnh, da nổi vân tím, thở nhanh
• Yếu tay chân, nhìn đôi hoặc nghe kém đột ngột

Lời khuyên

• Gọi cấp cứu ngay khi có sốt cao kèm đau đầu dữ dội và cứng gáy, đây không phải tình trạng theo dõi tại nhà
• Học và thực hiện nghiệm pháp ấn kính khi thấy ban trên da người đang sốt; ban không mất màu là dấu hiệu tối cấp
• Đưa trẻ đi viện ngay khi bỏ bú, li bì, quấy khóc không dỗ được hoặc thóp phồng, kể cả khi chưa sốt cao
• Không tự dùng kháng sinh trước khi đi khám, vì việc này làm kết quả nuôi cấy dịch não tuỷ khó đọc mà không đủ để điều trị
• Không tự dùng thuốc hạ sốt liều cao để cố đưa nhiệt độ xuống rồi ở nhà theo dõi thêm
• Đưa người bệnh nằm nơi yên tĩnh, ánh sáng dịu trong lúc chờ cấp cứu
• Tiêm phòng đầy đủ theo lịch khuyến cáo, vì nhiều tác nhân gây viêm màng não do vi khuẩn đã có vắc-xin
• Báo ngay cho cơ sở y tế nếu từng tiếp xúc gần với người mắc viêm màng não do não mô cầu, bởi người tiếp xúc cần được dự phòng
• Rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho hắt hơi, không dùng chung cốc chén và bàn chải
• Điều trị dứt điểm các ổ nhiễm khuẩn vùng tai mũi họng, vì viêm tai giữa và viêm xoang có thể lan vào màng não
• Đi tái khám và kiểm tra thính lực sau khi khỏi, do giảm thính lực là di chứng thường gặp và cần phát hiện sớm

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Đây là tình huống đi cấp cứu ngay lập tức. Cần tới bệnh viện không trì hoãn khi có sốt cao kèm đau đầu dữ dội và cứng gáy, khi có co giật hoặc rối loạn ý thức, khi thấy ban không mất màu dưới áp lực, và với trẻ nhỏ có thóp phồng hoặc li bì bỏ bú.

Bác sĩ khám các dấu hiệu màng não và đánh giá ý thức, sau đó thực hiện chọc dịch não tuỷ — đây là thăm dò quyết định, cho biết viêm do vi khuẩn hay virus và xác định tác nhân. Chụp cắt lớp sọ não được làm trước khi chọc dịch trong một số tình huống nhất định.

Điểm quan trọng về mặt thực hành: điều trị kháng sinh thường được bắt đầu ngay khi nghi ngờ, trước cả khi có kết quả xét nghiệm, vì mỗi giờ chậm trễ ở thể do vi khuẩn đều làm tiên lượng xấu đi. Sau giai đoạn cấp, người bệnh cần được theo dõi các di chứng, đặc biệt là kiểm tra thính lực, và người tiếp xúc gần sẽ được cơ sở y tế hướng dẫn dự phòng khi cần.