Viêm mào tinh hoàn

Tổng quan

Mào tinh là một ống cuộn nhỏ nằm áp phía sau tinh hoàn, nơi tinh trùng được lưu giữ và trưởng thành. Khi bộ phận này bị viêm, bìu sưng đau và nóng lên.

Nguyên nhân khác nhau theo tuổi, và điều này quyết định hướng xử trí. Ở nam giới trẻ có hoạt động tình dục, tác nhân thường là các vi khuẩn lây qua đường tình dục. Ở nam giới lớn tuổi hơn, nguyên nhân thường là vi khuẩn đường tiết niệu đi ngược lên, hay đi kèm với phì đại tuyến tiền liệt hoặc sau thủ thuật đường tiết niệu.

Đặc điểm quan trọng nhất về mặt thực hành là phân biệt với xoắn tinh hoàn. Viêm mào tinh thường đau tăng dần trong vài giờ tới vài ngày, kèm sốt và các triệu chứng tiểu tiện, và nâng bìu lên thì thấy dễ chịu hơn. Xoắn tinh hoàn thì đau dữ dội đột ngột trong vài phút, thường ở người trẻ, kèm nôn, tinh hoàn treo cao lên và nâng bìu không làm đỡ đau.

Nhưng phải nói thẳng: hai bệnh này chồng lấn nhiều hơn mức các mô tả gợi ý, và phân biệt chắc chắn cần siêu âm. Vì xoắn tinh hoàn có cửa sổ cứu tinh hoàn rất hẹp, nguyên tắc an toàn là mọi cơn đau bìu đều phải đi khám ngay, và để bác sĩ loại trừ xoắn chứ không tự loại trừ ở nhà.

Các biểu hiện thường gặp

• Sưng đau bìu một bên, tăng dần trong vài giờ tới vài ngày
• Sờ thấy phần sau tinh hoàn cứng và đau rõ hơn
• Da bìu đỏ và nóng
• Cảm giác dễ chịu hơn khi nâng bìu lên
• Sốt và ớn lạnh
• Tiểu buốt, tiểu nhiều lần, tiểu rắt
• Chảy dịch bất thường ở đầu dương vật
• Đau lan lên vùng bẹn hoặc bụng dưới

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau bìu dữ dội xuất hiện đột ngột trong vài phút
• Tinh hoàn bị kéo treo cao hơn bên đối diện
• Nôn nhiều kèm đau bìu
• Nâng bìu lên không làm đỡ đau, thậm chí đau tăng
• Sốt cao trên ba mươi chín độ kèm rét run
• Bìu sưng căng bóng, chuyển màu tím sẫm
• Bí tiểu hoàn toàn
• Đau bìu ở trẻ em hoặc thanh thiếu niên ở bất kỳ mức độ nào

Lời khuyên

• Đi khám ngay khi đau bìu, không tự theo dõi ở nhà, vì phân biệt với xoắn tinh hoàn là việc của bác sĩ và cửa sổ xử trí rất hẹp
• Nằm nghỉ và kê cao bìu bằng khăn cuộn hoặc gối nhỏ, cách này giảm đau rõ trong giai đoạn cấp
• Mặc quần lót nâng đỡ ôm vừa phải cả ngày trong thời gian bệnh
• Chườm mát vùng bìu mười lăm phút mỗi lần, vài lần trong ngày
• Uống đủ nước và tránh vận động mạnh, đi xe đạp hay xe máy đường dài cho tới khi hết đau
• Uống đủ liệu trình kháng sinh bác sĩ kê, không dừng khi vừa hết đau, bởi dừng sớm dẫn tới viêm mạn tính và áp xe
• Đưa bạn tình đi khám cùng nếu nguyên nhân là tác nhân lây qua đường tình dục, vì bỏ sót một phía dẫn tới tái nhiễm
• Kiêng quan hệ trong suốt thời gian điều trị và cho tới khi bác sĩ cho phép
• Dùng bao cao su đều đặn để phòng nguyên nhân lây qua đường tình dục
• Không tự dùng thuốc theo đơn cũ, vì lựa chọn kháng sinh khác nhau rõ theo nhóm tuổi và theo tác nhân
• Đi tái khám nếu sau vài ngày không đỡ hoặc bìu sưng to thêm, bởi có thể đã hình thành ổ mủ cần xử lý khác

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Cần đi khám ngay với mọi trường hợp đau bìu, và đi cấp cứu không trì hoãn khi đau xuất hiện đột ngột dữ dội, khi tinh hoàn treo cao, khi kèm nôn, hoặc khi người bệnh là trẻ em và thanh thiếu niên.

Bác sĩ khám bìu, đánh giá vị trí đau và làm các nghiệm pháp phân biệt, kết hợp xét nghiệm nước tiểu và xét nghiệm tìm tác nhân lây qua đường tình dục tuỳ nhóm tuổi. Siêu âm Doppler bìu là thăm dò quyết định, vì nó cho thấy dòng máu nuôi tinh hoàn còn hay mất — đây là điểm phân biệt chắc chắn với xoắn tinh hoàn. Ở nam giới lớn tuổi, bác sĩ thường đánh giá thêm đường tiết niệu để tìm nguyên nhân nền. Đau bìu kéo dài trên ba tháng sau đợt cấp cần được khám lại vì có thể chuyển sang thể mạn tính với hướng xử trí khác.