Viêm phế quản cấp

Tổng quan

Phế quản là hệ thống ống dẫn khí phân nhánh từ khí quản đi vào hai lá phổi, giống như cành cây chia nhỏ dần. Lòng ống được lót bởi niêm mạc tiết chất nhầy và có những lông chuyển nhỏ li ti liên tục đẩy chất nhầy cùng bụi bẩn ngược lên trên để tống ra ngoài.

Viêm phế quản cấp xảy ra khi lớp niêm mạc đó bị viêm, hầu hết sau một đợt nhiễm virus đường hô hấp trên. Niêm mạc sưng lên làm lòng ống hẹp lại, đồng thời tiết nhiều chất nhầy hơn bình thường. Cơ thể phản ứng bằng cách ho để tống chất nhầy ra, và đó là lý do ho trở thành biểu hiện nổi bật nhất.

Điểm khiến nhiều người lo lắng là ho có thể kéo dài ba tới tám tuần dù các biểu hiện khác đã hết từ lâu. Lớp lông chuyển bị tổn thương cần thời gian phục hồi, nên đường thở còn nhạy cảm và dễ bị kích thích trong giai đoạn đó. Ho kéo dài trong bối cảnh này không đồng nghĩa với việc bệnh đang nặng lên.

Các biểu hiện thường gặp

• Ho là biểu hiện chính, ban đầu ho khan rồi chuyển sang có đờm
• Đờm trong hoặc trắng, có thể chuyển vàng hoặc xanh trong vài ngày
• Cảm giác nặng tức hoặc rát bỏng sau xương ức khi ho nhiều
• Khò khè nhẹ hoặc cảm giác nghẹt trong lồng ngực
• Hụt hơi nhẹ khi gắng sức, nhưng vẫn sinh hoạt được bình thường
• Sốt nhẹ, mệt mỏi, đau nhức người trong vài ngày đầu
• Đau họng và chảy mũi ở giai đoạn đầu, do đợt nhiễm trùng khởi phát từ đường hô hấp trên
• Ho nhiều hơn về đêm và khi gặp không khí lạnh

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Khó thở tăng dần, thở nhanh, hoặc phải gắng sức mới thở được
• Môi hoặc đầu ngón tay tím
• Ho ra máu, dù chỉ vài vệt lẫn trong đờm
• Sốt cao kéo dài trên ba ngày, hoặc sốt tái lại sau khi đã hạ
• Đau ngực dữ dội, nhất là đau tăng khi hít sâu
• Lú lẫn, lơ mơ, hoặc mệt lả không ngồi dậy được
• Thở rít nghe rõ khi hít vào

Lời khuyên

• Uống nước ấm đều trong ngày để đờm loãng hơn và dễ tống ra khi ho
• Nghỉ ngơi đầy đủ trong tuần đầu, không cố tập luyện nặng khi còn hụt hơi
• Kê cao đầu khi ngủ, vì nằm thấp làm dịch dồn về đường thở và gây ho nhiều hơn về đêm
• Giữ độ ẩm trong phòng và tránh không khí quá khô hoặc quá lạnh
• Xông hơi ấm hoặc tắm nước ấm để hơi nước làm dịu đường thở
• Súc miệng nước muối ấm nếu kèm rát họng
• Bỏ thuốc lá và tránh khói thuốc của người khác — đây là việc tạo khác biệt lớn nhất, vừa rút ngắn đợt ho hiện tại vừa giảm rõ nguy cơ chuyển sang viêm phế quản mạn tính
• Đeo khẩu trang khi làm việc trong môi trường nhiều bụi, khói hoặc hóa chất
• Rửa tay thường xuyên và che miệng khi ho, vì phần lớn các đợt bắt đầu từ một lần nhiễm virus lây qua giọt bắn
• Tiêm phòng cúm theo khuyến cáo, đặc biệt nếu có bệnh phổi hoặc bệnh tim mạn tính

Ho còn kéo dài vài tuần sau khi hết các biểu hiện khác là diễn biến thường gặp, không phải dấu hiệu bệnh nặng lên. Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi ho kéo dài quá ba tuần mà không giảm, khi ho nặng dần thay vì nhẹ đi, khi sốt kéo dài trên ba ngày, khi hụt hơi rõ hơn so với những ngày đầu, hoặc khi ho làm mất ngủ nhiều đêm liền. Người trên sáu mươi tuổi, người hút thuốc lâu năm, người có hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hoặc bệnh tim nên đi khám sớm hơn các mốc trên vì nhóm này dễ chuyển thành viêm phổi.

Chuyên khoa phù hợp là Hô hấp, hoặc Nội tổng quát ở tuyến ban đầu. Bác sĩ thường hỏi về thời gian và tính chất ho, nghe phổi để phân biệt viêm phế quản với viêm phổi, và chỉ chụp phim ngực khi có dấu hiệu gợi ý tổn thương nhu mô phổi chứ không phải mọi trường hợp ho đều cần chụp.