Viêm phổi

Tổng quan

Phổi có hàng triệu túi khí nhỏ, nơi oxy đi vào máu. Trong viêm phổi, các túi khí này chứa đầy dịch và mủ nên phần phổi đó gần như ngừng làm việc. Cơ thể bù lại bằng cách thở nhanh hơn, và đó là lý do nhịp thở là dấu hiệu thực hành đáng tin nhất của bệnh này.

Điều cần phân biệt là viêm phổi với cảm lạnh hay viêm phế quản thông thường. Cảm lạnh gây hắt hơi, ngạt mũi, ho khan, mệt nhẹ và tự đỡ dần sau vài ngày. Viêm phổi thường có sốt cao kèm rét run, ho có đờm đặc, đau ngực tăng khi hít sâu hoặc khi ho, và mệt nhiều hơn hẳn — đặc biệt là người bệnh thở nhanh và hụt hơi khi làm việc nhẹ. Một dấu hiệu đáng chú ý khác: đang cảm cúm mấy ngày rồi đột nhiên sốt cao trở lại và nặng lên.

Ở trẻ nhỏ, cách theo dõi thiết thực nhất là đếm nhịp thở trong trọn một phút lúc trẻ nằm yên, không quấy khóc. Trẻ thở nhanh hơn hẳn thường ngày, hoặc có phần dưới lồng ngực lõm vào mỗi khi hít vào, là dấu hiệu nặng cần đi viện ngay chứ không theo dõi thêm ở nhà.

Ở người cao tuổi có một cái bẫy cần biết: bệnh có thể không gây sốt. Thay vào đó là lú lẫn mới xuất hiện, đột nhiên yếu hẳn đi, ngã, ăn kém hoặc chỉ đơn giản là "không còn là chính mình". Vì vậy ở người già, thay đổi tinh thần đột ngột luôn cần được nghĩ tới nhiễm trùng, kể cả khi cặp nhiệt độ bình thường.

Nguy cơ cao hơn ở trẻ nhỏ, người trên sáu mươi lăm tuổi, người hút thuốc, người mắc bệnh phổi mạn tính, đái tháo đường, bệnh tim, bệnh gan thận, và người có miễn dịch suy giảm.

Các biểu hiện thường gặp

• Sốt cao kèm rét run, hoặc ở người già có thể không sốt
• Ho có đờm đặc, màu vàng, xanh hoặc lẫn máu
• Thở nhanh, hụt hơi khi làm việc nhẹ
• Đau ngực một bên, tăng khi hít sâu hoặc khi ho
• Mệt mỏi nhiều, chán ăn, vã mồ hôi
• Trẻ nhỏ bỏ bú, quấy khóc, thở nhanh hơn thường ngày
• Người cao tuổi lú lẫn, ngã, yếu hẳn đi mà không rõ lý do

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Thở nhanh, thở gấp, không nói hết được một câu
• Môi và đầu ngón tay tím, da tái
• Phần dưới lồng ngực lõm vào khi hít vào, đặc biệt ở trẻ
• Lú lẫn, lơ mơ, gọi khó tỉnh
• Trẻ bỏ bú hoàn toàn, không uống được, li bì hoặc co giật

Lời khuyên

• Đi khám ngay khi thở nhanh hoặc khó thở, đây là dấu hiệu quan trọng hơn cả mức độ sốt
• Với trẻ nhỏ, đếm nhịp thở trọn một phút lúc trẻ nằm yên và đi viện ngay nếu thấy lồng ngực lõm vào khi hít vào
• Với người cao tuổi, coi lú lẫn mới xuất hiện hoặc ngã bất thường là dấu hiệu nhiễm trùng cho tới khi loại trừ được
• Uống đủ nước và nghỉ ngơi, vì đủ nước giúp đờm loãng và dễ tống ra
• Uống hết đợt kháng sinh theo đúng chỉ định, không tự dừng khi thấy đỡ và không để dành thuốc cho lần sau
• Không tự mua kháng sinh uống khi chưa được khám, vì phần lớn ho sốt thông thường là do virus và dùng sai chỉ làm tăng đề kháng
• Tiêm vắc xin cúm hằng năm và vắc xin phế cầu theo tư vấn, nhất là với trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền
• Bỏ thuốc lá, và giữ nhà không khói thuốc vì trẻ hít khói thụ động dễ mắc hơn
• Rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho, đeo khẩu trang khi đang ốm
• Kiểm soát tốt bệnh nền như đái tháo đường, bệnh phổi mạn tính và bệnh tim
• Tái khám đúng hẹn để chắc chắn tổn thương trên phim đã hết, vì đỡ triệu chứng không có nghĩa là phổi đã sạch

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi sốt cao kèm ho và đau ngực, khi ho có đờm đặc kéo dài, khi thấy hụt hơi bất thường, và khi đang cảm cúm mà đột nhiên nặng lên trở lại. Trẻ nhỏ, người trên sáu mươi lăm tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền nên đi khám sớm hơn nhóm khác.

Bác sĩ nghe phổi, đo nhịp thở và đo độ bão hòa oxy — ba việc đơn giản nhưng quyết định phần lớn hướng xử trí. Chụp X-quang ngực là thăm dò xác định, kèm xét nghiệm máu và đôi khi cấy đờm để tìm tác nhân. Trong bối cảnh Việt Nam, xét nghiệm tìm vi khuẩn lao thường được cân nhắc khi ho kéo dài.

Phần lớn trường hợp nhẹ điều trị được tại nhà bằng thuốc uống, nhưng người có dấu hiệu nặng, người cao tuổi và người bệnh nền có thể cần nằm viện để thở oxy và truyền thuốc. Việc chụp lại sau đợt điều trị được đặt ra khi triệu chứng không cải thiện như mong đợi, vì một tổn thương không tan có thể là bệnh khác nằm bên dưới.