Viêm ruột thừa

Tổng quan

Ruột thừa là một đoạn ruột nhỏ hình ngón tay, nối vào đoạn đầu của đại tràng ở vùng bụng dưới bên phải. Khi lòng ruột thừa bị bít tắc, vi khuẩn bên trong nhân lên, ruột thừa sưng phồng, thiếu máu nuôi rồi hoại tử. Nếu không được mổ kịp, nó vỡ ra và đổ mủ vào ổ bụng, gây viêm phúc mạc — biến chứng nặng hơn hẳn.

Điều đáng nhớ nhất là kiểu di chuyển của cơn đau, vì nó khá đặc trưng. Đau thường bắt đầu âm ỉ quanh rốn hoặc vùng trên rốn, mơ hồ, dễ bị nhầm với rối loạn tiêu hóa. Sau vài giờ tới khoảng một ngày, đau chuyển xuống hố chậu phải, khu trú lại một chỗ và tăng dần chứ không giảm. Người bệnh thấy đau tăng khi ho, khi đi lại, khi xe qua chỗ xóc, và thường nằm co chân cho đỡ.

Đi kèm gần như luôn có chán ăn — dấu hiệu đơn giản nhưng khá gợi ý — cùng buồn nôn, nôn và sốt nhẹ. Cần lưu ý thứ tự: trong viêm ruột thừa, đau thường xuất hiện trước rồi mới nôn; ngược lại với ngộ độc thức ăn.

Có một điểm phản trực giác cần nói thật rõ, vì hiểu ngược lại là nguy hiểm: nếu đang đau dữ dội mà đột nhiên hết đau, đó không phải là dấu hiệu tốt. Đó thường là lúc ruột thừa vừa vỡ và áp lực bên trong được giải phóng. Sau vài giờ dễ chịu giả tạo, cơn đau sẽ quay lại, lan khắp bụng và nặng hơn nhiều.

Biểu hiện có thể không điển hình ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và phụ nữ mang thai — ở thai kỳ, tử cung lớn đẩy ruột thừa lên cao nên vị trí đau có thể nằm cao hơn nhiều so với mô tả kinh điển.

Các biểu hiện thường gặp

• Đau âm ỉ quanh rốn rồi chuyển dần xuống hố chậu phải
• Đau tăng dần, không tự giảm, tăng khi ho hoặc đi lại
• Chán ăn rõ rệt
• Buồn nôn và nôn, thường xuất hiện sau khi đã đau
• Sốt nhẹ, có thể tăng lên khi bệnh nặng
• Bụng chướng nhẹ, cảm giác đầy hơi
• Táo bón hoặc tiêu chảy đi kèm
• Nằm co chân lên cho đỡ đau, ngại cử động

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đang đau dữ dội rồi hết đau đột ngột — nghi ruột thừa đã vỡ, đi viện ngay
• Đau lan khắp bụng, bụng cứng như gỗ, chạm vào là đau chói
• Sốt cao rét run kèm đau bụng
• Nôn liên tục, không ăn uống được
• Bụng chướng căng, bí trung đại tiện
• Mạch nhanh, da tái, vã mồ hôi, lơ mơ

Lời khuyên

• Đi khám ngay khi đau bụng chuyển xuống hố chậu phải và tăng dần, đừng chờ qua đêm
• Không uống thuốc giảm đau trước khi được khám, vì thuốc làm mờ đúng dấu hiệu bác sĩ cần để chẩn đoán
• Không chườm nóng và không xoa bóp bụng, vì cả hai có thể thúc đẩy ruột thừa vỡ
• Không tự dùng thuốc nhuận tràng hay thụt tháo khi đang đau bụng chưa rõ nguyên nhân
• Không ăn uống gì khi nghi ngờ viêm ruột thừa, vì có thể cần mổ sớm và dạ dày rỗng là điều kiện an toàn khi gây mê
• Ghi lại giờ cơn đau bắt đầu và vị trí đau lúc đầu, vì diễn tiến theo thời gian là thông tin bác sĩ cần nhất
• Đi khám lại ngay nếu đã được cho về theo dõi mà đau tăng lên hoặc xuất hiện sốt
• Với trẻ nhỏ, chú ý dấu hiệu gián tiếp: bỏ ăn, nằm im ngại cử động, khóc khi được bế xốc
• Với phụ nữ mang thai, đi khám sớm khi đau bụng bên phải vì vị trí đau có thể nằm cao hơn thường lệ
• Sau mổ, vận động nhẹ sớm theo hướng dẫn để giảm nguy cơ dính ruột và tắc mạch
• Giữ vết mổ khô sạch và đi khám lại khi vết mổ sưng đỏ, chảy dịch hoặc sốt trở lại

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám ngay trong ngày khi đau bụng khu trú ở hố chậu phải và tăng dần, khi đau kèm chán ăn và sốt nhẹ, và khi đau bụng làm bạn ngại cử động. Cần đi cấp cứu khi bụng cứng, đau khắp bụng hoặc sau khi hết đau đột ngột.

Chuyên khoa phù hợp là Ngoại tiêu hóa. Bác sĩ khám bụng để tìm điểm đau khu trú và các dấu hiệu phản ứng thành bụng, kết hợp xét nghiệm máu xem bạch cầu và dấu hiệu viêm, xét nghiệm nước tiểu để loại trừ bệnh tiết niệu, và với phụ nữ thì loại trừ nguyên nhân phụ khoa. Siêu âm bụng thường là bước hình ảnh đầu tiên, chụp cắt lớp vi tính được dùng khi chẩn đoán còn chưa rõ.

Điều trị chính là mổ cắt ruột thừa, ngày nay phần lớn làm qua nội soi với vết mổ nhỏ và hồi phục nhanh. Đôi khi bác sĩ đề nghị theo dõi thêm vài giờ và khám lại thay vì mổ ngay — đó không phải là chậm trễ mà là cách phân biệt với các nguyên nhân đau bụng khác, và diễn tiến trong vài giờ đó chính là thông tin quyết định.