Viêm tụy cấp

Tổng quan

Tuyến tụy nằm sâu phía sau dạ dày và tiết ra các men tiêu hoá cực mạnh. Bình thường những men này chỉ được hoạt hoá khi đã xuống tới ruột non. Trong viêm tụy cấp, men bị hoạt hoá ngay trong tuyến và bắt đầu tiêu chính mô tuyến, gây viêm dữ dội và có thể lan ra các cơ quan xung quanh.

Hai nguyên nhân hàng đầu là sỏi mật kẹt ở chỗ ống mật và ống tụy cùng đổ vào ruột, và rượu bia — đặc biệt sau một bữa uống nhiều. Các nguyên nhân khác gồm mỡ máu tăng rất cao, chấn thương bụng, một số thuốc và thủ thuật can thiệp đường mật. Ở nước ta, những đợt sau liên hoan và ngày lễ là thời điểm ghi nhận nhiều ca nhất.

Cơn đau rất đặc trưng: đau dữ dội vùng trên rốn, xuất hiện đột ngột, lan xuyên ra sau lưng, và người bệnh thường thấy dễ chịu hơn khi ngồi cúi người ra trước hoặc nằm co. Đau không giảm khi nôn. Mức độ bệnh trải dài từ thể nhẹ tự ổn sau vài ngày điều trị hỗ trợ đến thể nặng đe doạ tính mạng, và không thể tự phân biệt tại nhà.

Các biểu hiện thường gặp

• Đau dữ dội vùng trên rốn khởi phát đột ngột, lan xuyên ra sau lưng
• Đau dịu bớt khi ngồi cúi ra trước, tăng lên khi nằm ngửa
• Buồn nôn và nôn nhiều nhưng nôn xong đau không giảm
• Bụng chướng, ấn đau, không dám ăn uống
• Sốt nhẹ tới vừa
• Tim đập nhanh, cảm giác hồi hộp và mệt lả
• Bí trung tiện, bụng ậm ạch không đi ngoài được

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau bụng dữ dội đột ngột kèm nôn liên tục, không uống được nước
• Bụng chướng căng, bụng cứng, ấn đau khắp bụng
• Tụt huyết áp, vã mồ hôi lạnh, da tái, tim đập rất nhanh
• Thở nhanh và khó thở tăng dần
• Sốt cao kèm rét run
• Lơ mơ, mất định hướng, tiểu rất ít
• Xuất hiện mảng bầm tím ở vùng quanh rốn hoặc hai bên hông

Lời khuyên

• Đi cấp cứu ngay với cơn đau trên rốn dữ dội lan ra sau lưng, đây không phải cơn đau dạ dày để theo dõi ở nhà
• Không ăn và không uống gì thêm khi đang đau nhiều, vì thức ăn kích thích tuyến tụy tiết men và làm bệnh nặng thêm
• Không tự dùng thuốc giảm đau trước khi được khám, vì làm vậy che mờ diễn biến mà bác sĩ cần theo dõi
• Bỏ hẳn rượu bia sau đợt bệnh, kể cả khi nguyên nhân lần này được cho là sỏi mật
• Ăn nhạt, ít mỡ và chia nhiều bữa nhỏ trong giai đoạn hồi phục theo đúng hướng dẫn được dặn khi ra viện
• Kiểm soát mỡ máu và đường huyết chặt chẽ nếu đã được chẩn đoán các bệnh này, vì mỡ máu rất cao là một nguyên nhân gây bệnh
• Giải quyết dứt điểm sỏi mật theo hướng bác sĩ đưa ra, vì để nguyên thì viêm tụy rất dễ quay lại
• Bỏ thuốc lá, vì hút thuốc làm tăng nguy cơ tái phát và đẩy nhanh tổn thương tụy mạn tính
• Uống đủ nước trong ngày và tránh để cơ thể mất nước kéo dài
• Mang theo giấy ra viện và danh sách thuốc đang dùng mỗi lần đi khám, vì một số thuốc có liên quan tới bệnh này
• Đi tái khám đủ lịch sau đợt cấp, bởi tổn thương tụy có thể để lại hậu quả lâu dài lên tiêu hoá và đường huyết

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Đây là tình huống cần đi cấp cứu ngay, không phải khám theo hẹn. Bất kỳ cơn đau trên rốn dữ dội nào xuất hiện đột ngột, lan ra sau lưng và không đỡ sau khi nôn đều cần được đánh giá tại cơ sở y tế trong ngày, đặc biệt khi vừa có bữa rượu hoặc đã biết mình mang sỏi mật.

Chẩn đoán dựa vào bệnh cảnh kết hợp xét nghiệm men tụy trong máu và chẩn đoán hình ảnh. Bác sĩ sẽ đánh giá mức độ nặng ngay từ những giờ đầu, vì hướng theo dõi giữa thể nhẹ và thể nặng khác nhau hoàn toàn. Sau khi ổn định, việc tìm và xử lý nguyên nhân là phần quan trọng nhất, bởi bệnh có thể tái phát nếu nguyên nhân vẫn còn nguyên đó.