Xơ gan

Tổng quan

Xơ gan không phải một bệnh riêng lẻ mà là điểm đến chung của nhiều bệnh gan kéo dài. Khi tế bào gan bị tổn thương lặp đi lặp lại trong nhiều năm, cơ thể vá lại bằng mô xơ. Mô xơ không làm được việc của tế bào gan và còn chèn ép dòng máu chảy qua gan, nên gan vừa mất chức năng vừa bị cản trở tuần hoàn.

Ba nguyên nhân hàng đầu tại Việt Nam là viêm gan virus B, viêm gan virus C và rượu bia. Gan nhiễm mỡ kèm viêm kéo dài đang trở thành nguyên nhân ngày càng phổ biến. Nhiều người có cùng lúc hai nguyên nhân, ví dụ mang virus viêm gan lại uống rượu đều đặn, và khi đó tốc độ xơ hoá nhanh hơn hẳn so với từng yếu tố đứng riêng.

Bệnh được chia thành hai giai đoạn có ý nghĩa thực hành rất khác nhau. Giai đoạn còn bù là khi gan đã xơ nhưng phần còn lại vẫn gánh được công việc, người bệnh gần như không thấy gì bất thường. Giai đoạn mất bù là khi phần gan còn lại không gánh nổi nữa, biểu hiện bằng cổ trướng, vàng da, chảy máu tiêu hóa hoặc rối loạn ý thức. Xử trí đúng ở giai đoạn còn bù giúp trì hoãn giai đoạn sau rất lâu.

Các biểu hiện thường gặp

• Mệt mỏi kéo dài và giảm sức chịu đựng với công việc quen thuộc
• Chán ăn, sụt cân, teo cơ ở tay chân trong khi bụng lại to lên
• Bụng to dần, căng tức, quần áo chật vùng bụng dù cân nặng không tăng
• Phù hai chân, ấn vào để lại vết lõm
• Da và mắt ngả vàng, nước tiểu sẫm màu
• Dễ bầm tím, chảy máu chân răng, chảy máu mũi
• Xuất hiện các mạch máu nhỏ hình sao ở ngực và vai, lòng bàn tay đỏ
• Ngứa da kéo dài không kèm phát ban

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Nôn ra máu đỏ tươi hoặc lượng lớn máu cục
• Đi ngoài phân đen như hắc ín hoặc phân lẫn máu
• Lơ mơ, ngủ gà, nói lẫn, mất định hướng, run tay kiểu vỗ cánh
• Bụng to nhanh trong vài ngày kèm sốt và đau bụng lan toả
• Tiểu rất ít hoặc gần như không tiểu trong ngày
• Khó thở tăng dần khi nằm

Lời khuyên

• Bỏ hoàn toàn rượu bia không ngoại lệ, kể cả khi nguyên nhân xơ gan không phải do rượu
• Ăn nhạt và đo lượng muối trong ngày, vì muối là yếu tố kéo nước gây cổ trướng và phù rõ nhất
• Chia thành nhiều bữa nhỏ và thêm một bữa nhẹ trước khi ngủ, vì gan xơ dự trữ năng lượng kém nên đói đêm sẽ đốt vào cơ
• Ăn đủ đạm theo hướng dẫn của bác sĩ thay vì tự kiêng thịt cá, bởi kiêng đạm tuỳ tiện làm teo cơ nhanh hơn
• Cân mỗi sáng vào cùng một thời điểm và ghi lại, vì tăng cân nhanh trong vài ngày là dấu hiệu ứ dịch chứ không phải béo lên
• Đo vòng bụng hằng tuần và mang số liệu đó tới mỗi lần tái khám
• Không tự dùng bất kỳ thuốc giảm đau, thuốc nam hay thực phẩm chức năng nào, vì gan xơ xử lý thuốc rất kém và tổn thương thêm rất nhanh
• Ăn chín uống sôi tuyệt đối, tránh hải sản sống và đồ tái, vì sức đề kháng ở người xơ gan giảm rõ
• Vận động nhẹ đều đặn trong khả năng, để giữ khối cơ vốn mất nhanh ở bệnh này
• Tiêm phòng theo khuyến cáo và tránh chỗ đông người trong mùa dịch, vì một đợt nhiễm trùng có thể đẩy bệnh sang giai đoạn mất bù
• Xơ gan là tổn thương đã hình thành và không hồi phục hoàn toàn, nhưng loại bỏ nguyên nhân gây ra nó thì làm chậm hẳn tiến triển và giảm rõ số đợt nặng

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Gan mật ngay khi siêu âm hoặc xét nghiệm gợi ý xơ gan, kể cả khi hoàn toàn không có triệu chứng. Cần khám lại sớm hơn lịch hẹn khi bụng to lên, phù chân tăng, ngủ nhiều bất thường hoặc thay đổi tính tình.

Bác sĩ sẽ xác định nguyên nhân, phân loại giai đoạn và lập lịch theo dõi riêng cho từng người. Việc theo dõi thường gồm xét nghiệm chức năng gan, siêu âm định kỳ để tầm soát ung thư gan, và nội soi đánh giá tĩnh mạch thực quản vì đây là nguồn chảy máu nguy hiểm nhất của bệnh. Giữ đúng lịch tái khám ở giai đoạn còn bù là việc có giá trị nhất mà người bệnh làm được cho chính mình.