Xoắn tinh hoàn

Tổng quan

Tinh hoàn được treo trong bìu bởi thừng tinh, bên trong có động mạch và tĩnh mạch nuôi tinh hoàn. Ở một số người, tinh hoàn không được cố định đủ chắc vào thành bìu nên có thể xoay quanh trục thừng tinh. Khi xoay, mạch máu bị thắt lại và nguồn máu nuôi bị cắt.

Đây là cấp cứu ngoại khoa tính bằng giờ. Mô tinh hoàn chịu được thiếu máu trong thời gian rất ngắn: khả năng cứu được tinh hoàn cao khi xử trí trong vài giờ đầu và giảm rất nhanh sau đó. Không có cách nào tự tháo xoắn ở nhà, và không có lý do nào đủ tốt để chờ tới sáng hôm sau.

Bệnh gặp nhiều nhất ở thanh thiếu niên và nam giới trẻ, nhưng có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi kể cả trẻ sơ sinh. Cơn đau thường xuất hiện đột ngột trong vài phút, dữ dội, có thể khởi phát sau vận động mạnh, sau chấn thương nhẹ, hoặc ngay trong lúc đang ngủ khiến người bệnh tỉnh giấc vì đau.

Các dấu hiệu đi kèm gồm nôn, bìu sưng nhanh, tinh hoàn bên đau treo cao hơn bên kia và nằm ngang bất thường. Nâng bìu lên không làm đỡ đau — điểm này giúp phân biệt với viêm mào tinh, dù không đủ chắc chắn để tự kết luận.

Nguyên tắc an toàn cần nhớ: mọi cơn đau bìu đột ngột đều phải được coi là xoắn tinh hoàn cho tới khi bác sĩ loại trừ. Đau tự đỡ sau một lúc cũng không loại trừ được, vì tinh hoàn có thể xoắn rồi tự tháo và sẽ xoắn lại.

Các biểu hiện thường gặp

• Đau bìu dữ dội xuất hiện đột ngột trong vài phút
• Đau có thể khởi phát khi đang ngủ, làm tỉnh giấc
• Buồn nôn và nôn đi kèm cơn đau
• Bìu sưng nhanh và đỏ trong vài giờ
• Tinh hoàn bên đau treo cao hơn bên đối diện
• Tinh hoàn nằm ngang thay vì dọc như bình thường
• Nâng bìu lên không làm giảm đau
• Đau có thể lan lên vùng bẹn và bụng dưới
• Thường không sốt và không có triệu chứng tiểu tiện trong giờ đầu

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Mọi cơn đau bìu xuất hiện đột ngột, ở bất kỳ mức độ nào
• Đau bìu kèm nôn
• Bìu sưng nhanh, da căng bóng hoặc chuyển màu sẫm
• Tinh hoàn treo cao và nằm ngang
• Đau bụng dưới đột ngột ở trẻ trai mà không tìm ra nguyên nhân
• Trẻ sơ sinh quấy khóc dữ dội kèm bìu sưng cứng
• Đau bìu từng đợt tái đi tái lại rồi tự hết

Lời khuyên

• Đi cấp cứu ngay lập tức khi đau bìu đột ngột, đây là tình huống tính bằng giờ và mọi phút chờ đợi đều làm giảm khả năng giữ được tinh hoàn
• Không cố chịu đựng, không chờ tới sáng và không chờ xem có tự đỡ không
• Không ăn uống gì trên đường tới bệnh viện, vì nhiều khả năng cần can thiệp ngoại khoa và dạ dày rỗng là điều kiện an toàn
• Không tự dùng thuốc giảm đau trước khi được khám, bởi làm vậy che mờ đúng dấu hiệu bác sĩ cần đánh giá
• Không chườm nóng, không xoa bóp và không tự nắn xoay tinh hoàn
• Ghi lại chính xác giờ bắt đầu đau và nói ngay với bác sĩ, vì thời gian thiếu máu là yếu tố quyết định hướng xử trí
• Cho người bệnh nằm nghỉ và nâng nhẹ bìu bằng khăn mềm trong lúc di chuyển
• Với trẻ trai đau bụng dưới đột ngột không rõ nguyên nhân, hãy kiểm tra bìu — đau bìu ở trẻ nhiều khi chỉ biểu hiện thành đau bụng
• Đi khám cả khi cơn đau đã tự hết, vì xoắn có thể tự tháo rồi tái diễn và lần sau có thể không tự tháo được
• Dạy trẻ trai tuổi dậy thì biết rằng đau bìu là lý do phải nói với người lớn ngay, thay vì ngại ngùng giấu đi — đây là lý do thường gặp khiến các em tới viện muộn
• Sau khi đã xử trí, đi tái khám đủ lịch và theo dõi tinh hoàn bên còn lại theo hướng dẫn của bác sĩ

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Đây là tình huống đi cấp cứu ngay, không phải khám theo hẹn và không phải thứ để theo dõi tại nhà. Mọi cơn đau bìu đột ngột, đặc biệt ở thanh thiếu niên, cần được đưa tới cơ sở y tế có khả năng can thiệp ngoại khoa trong thời gian ngắn nhất.

Bác sĩ chẩn đoán dựa vào bệnh cảnh và khám bìu, kết hợp siêu âm Doppler để đánh giá dòng máu nuôi tinh hoàn. Tuy vậy, khi bệnh cảnh điển hình và thời gian đã kéo dài, bác sĩ có thể quyết định can thiệp ngay mà không chờ siêu âm — vì chờ thêm để có hình ảnh đôi khi trả giá bằng chính tinh hoàn. Trong lúc can thiệp, bác sĩ thường cố định luôn cả tinh hoàn bên đối diện, do đặc điểm giải phẫu khiến bên còn lại cũng có nguy cơ xoắn về sau.