Xuất huyết tiêu hóa

Tổng quan

Xuất huyết tiêu hóa là chảy máu ở một điểm bất kỳ trên ống tiêu hoá, từ thực quản xuống tới hậu môn. Nó không phải một bệnh riêng mà là biểu hiện của một tổn thương bên dưới, nên việc xác định vị trí và nguyên nhân chảy máu quan trọng ngang với việc cầm máu.

Chia làm hai nhóm theo vị trí. Chảy máu tiêu hóa trên xuất phát từ thực quản, dạ dày hoặc tá tràng; biểu hiện điển hình là nôn ra máu đỏ tươi hoặc chất nôn màu bã cà phê, và phân đen như hắc ín có mùi rất khó chịu. Nguyên nhân hay gặp gồm loét dạ dày tá tràng, giãn vỡ tĩnh mạch thực quản ở người xơ gan, và tổn thương niêm mạc do thuốc giảm đau kháng viêm. Chảy máu tiêu hóa dưới xuất phát từ ruột non hoặc đại trực tràng; máu thường đỏ sẫm hoặc đỏ tươi lẫn phân, nguyên nhân gồm trĩ, viêm túi thừa, polyp và khối u.

Điểm quan trọng nhất về mặt thực hành: phân đen như hắc ín là dấu hiệu cấp cứu, kể cả khi người bệnh không thấy đau và vẫn đi lại bình thường. Lượng máu mất trong ống tiêu hoá không nhìn thấy được từ bên ngoài, và tình trạng có thể xấu đi rất nhanh sau vài giờ trông có vẻ ổn định.

Các biểu hiện thường gặp

• Nôn ra máu đỏ tươi, máu cục, hoặc chất nôn màu bã cà phê
• Đi ngoài phân đen như hắc ín, dính và có mùi rất khó chịu
• Đi ngoài ra máu đỏ tươi hoặc đỏ sẫm lẫn trong phân
• Da xanh, niêm mạc nhợt, mệt lả hơn bình thường rõ rệt
• Chóng mặt khi ngồi dậy hoặc đứng lên
• Tim đập nhanh, hồi hộp, cảm giác hụt hơi khi gắng sức nhẹ
• Đau vùng trên rốn trước đó nhiều ngày ở nhóm chảy máu do loét

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Nôn ra máu lượng nhiều hoặc nôn máu nhiều lần liên tiếp
• Phân đen như hắc ín, kể cả khi chỉ một lần và người vẫn tỉnh táo
• Đi ngoài ra máu lượng lớn hoặc liên tục
• Vã mồ hôi lạnh, da tái, tay chân lạnh
• Chóng mặt nhiều, ngất hoặc gần ngất
• Tim đập rất nhanh kèm thở nhanh
• Tiểu ít hẳn hoặc không tiểu trong nhiều giờ

Lời khuyên

• Đi cấp cứu ngay khi nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen, không chờ xem lần sau có lặp lại không
• Không ăn và không uống gì trên đường tới bệnh viện, vì có thể cần nội soi cấp cứu và dạ dày rỗng là điều kiện an toàn
• Nằm nghiêng hoặc nằm đầu thấp chân cao khi thấy choáng váng, và không cố tự đi lại một mình
• Giữ lại mẫu chất nôn hoặc chụp ảnh phân để bác sĩ đánh giá, vì màu sắc nói lên vị trí chảy máu
• Mang theo toàn bộ đơn thuốc đang dùng, đặc biệt các thuốc giảm đau kháng viêm và thuốc chống đông
• Không tự dùng thuốc giảm đau kháng viêm khi có tiền sử loét dạ dày, đây là nguyên nhân gây chảy máu bị bỏ qua nhiều nhất
• Bỏ rượu bia hoàn toàn, vì rượu vừa làm tổn thương niêm mạc vừa làm nặng thêm bệnh gan nền
• Người xơ gan cần tái khám và nội soi đúng lịch, bởi giãn tĩnh mạch thực quản được phát hiện sớm thì xử trí chủ động được
• Xử lý dứt điểm nhiễm Helicobacter pylori và loét dạ dày theo hướng bác sĩ đưa ra thay vì dừng giữa chừng khi hết đau
• Ăn chậm, chia nhỏ bữa và tránh đồ quá cay nóng trong giai đoạn hồi phục sau đợt chảy máu
• Đi khám khi thấy da xanh và mệt tăng dần không giải thích được, vì chảy máu lượng ít kéo dài có thể hoàn toàn không nhìn thấy được

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Cần đi cấp cứu ngay, không trì hoãn, với mọi trường hợp nôn ra máu, phân đen như hắc ín hoặc đi ngoài ra máu lượng nhiều. Ngay cả một lần duy nhất cũng đủ là lý do vào viện, vì lượng máu đã mất bên trong không đánh giá được từ bên ngoài.

Tại bệnh viện, bác sĩ đánh giá mức độ mất máu, bù dịch và máu khi cần, rồi tiến hành nội soi để xác định vị trí chảy máu và can thiệp cầm máu ngay trong lúc nội soi nếu có thể. Sau giai đoạn cấp, việc tìm và xử lý nguyên nhân nền là phần quyết định, bởi nếu nguyên nhân còn nguyên thì đợt chảy máu tiếp theo chỉ là vấn đề thời gian. Người có tiền sử xuất huyết tiêu hóa nên nói rõ điều này với mọi bác sĩ kê đơn cho mình về sau.