Yếu cơ và teo cơ

Triệu chứng này là gì

Cần tách hai thứ hay bị gọi chung là "yếu". Mệt mỏi là cảm giác không còn sức để bắt đầu hay duy trì hoạt động, nhưng khi thử thì lực vẫn bình thường. Yếu cơ thật sự là giảm sức mạnh đo được: không nhấc nổi ấm nước, không đứng lên khỏi ghế mà không chống tay, không đi được cầu thang, hoặc bàn chân rớt xuống khi bước khiến hay vấp.

Teo cơ là bắp cơ nhỏ lại so với bên đối diện hoặc so với trước đây, thường thấy rõ nhất ở gò cái bàn tay, bắp chân và cơ đùi trước. Teo có thể do cơ không được dùng đến trong thời gian dài, hoặc do dây thần kinh nuôi cơ đó bị tổn thương.

Ba chi tiết định hướng nhiều nhất: yếu xuất hiện nhanh hay chậm, yếu ở gốc chi hay ngọn chi, và yếu một bên hay hai bên đối xứng. Yếu ở gốc chi biểu hiện bằng khó đứng lên và khó với tay lên cao; yếu ở ngọn chi biểu hiện bằng khó cài cúc áo, hay đánh rơi đồ và bàn chân rớt.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Yếu xuất hiện đột ngột ở một bên người, nhất là kèm méo miệng hoặc nói đớ
• Yếu lan từ hai bàn chân lên dần trong vài giờ tới vài ngày, kèm mất phản xạ
• Yếu kèm khó thở, khó nuốt hoặc nói giọng mũi
• Yếu kèm bí tiểu, tê vùng bẹn và quanh hậu môn
• Yếu kèm đau cơ dữ dội và nước tiểu sẫm màu như nước trà đặc
• Yếu tăng lên rõ vào cuối ngày kèm sụp mí và nhìn đôi

Hai nhóm giữa liên quan tới cơ hô hấp và có thể diễn tiến rất nhanh, nên cần tới cơ sở y tế ngay chứ không theo dõi thêm ở nhà.

Những nguyên nhân có thể gặp

• Không vận động kéo dài do nằm viện, bó bột hoặc ít đi lại, làm cơ teo nhanh trong vài tuần
• Giảm khối cơ theo tuổi, diễn ra chậm và đối xứng, nặng hơn khi ăn thiếu đạm
• Chèn ép rễ thần kinh hoặc tổn thương một dây thần kinh, gây yếu và teo khu trú theo vùng dây đó chi phối
• Bệnh lý tại cơ, thường yếu đối xứng ở gốc chi kèm đau mỏi
• Bệnh lý dẫn truyền thần kinh cơ, đặc trưng bởi yếu tăng lên khi hoạt động và đỡ khi nghỉ
• Rối loạn nội tiết như cường giáp, suy giáp hoặc dư thừa cortisol kéo dài
• Rối loạn muối khoáng trong máu, đặc biệt là kali
• Thiếu vitamin D kéo dài, thiếu đạm hoặc nghiện rượu
• Bệnh thần kinh tiến triển ảnh hưởng tới tế bào vận động

Danh sách trên liệt kê ngang hàng và không xếp theo mức phổ biến. Việc phân biệt tổn thương nằm ở cơ, ở dây thần kinh hay ở trung ương cần khám thần kinh và thường cần xét nghiệm cùng thăm dò điện sinh lý.

Lời khuyên

• Đo lại sức mạnh theo cách khách quan: đếm số lần đứng lên ngồi xuống ghế trong ba mươi giây, ghi lại rồi so sánh sau mỗi tháng
• Chụp ảnh hai bắp chân và hai cánh tay ở cùng tư thế để theo dõi teo cơ, vì thay đổi từ từ rất khó nhận ra bằng mắt
• Tập chống lại sức cản ít nhất hai buổi mỗi tuần, dùng dây kháng lực hoặc chính trọng lượng cơ thể; đây là biện pháp duy nhất làm tăng lại khối cơ
• Bắt đầu từ mức rất nhẹ và tăng dần, vì tập quá sức khi cơ đang yếu dễ gây chấn thương
• Ăn đủ đạm rải đều các bữa thay vì dồn vào một bữa, kết hợp nguồn động vật và thực vật
• Ra nắng buổi sáng và ăn thực phẩm giàu canxi, vì thiếu vitamin D kéo dài gây yếu cơ vùng gốc chi
• Không nằm nghỉ dài ngày khi không bắt buộc; mỗi tuần nằm liên tục làm mất một phần khối cơ đáng kể
• Đứng dậy đi lại vài phút sau mỗi giờ ngồi, kể cả khi đang phải hồi phục sau bệnh
• Bỏ rượu nếu đang uống nhiều, vì rượu vừa gây tổn thương cơ vừa cản trở hấp thu chất dinh dưỡng
• Dọn dẹp lối đi và lắp tay vịn nếu đã có yếu chân, vì nguy cơ ngã tăng lên rõ rệt
• Ghi lại việc hằng ngày nào bắt đầu làm không nổi và từ khi nào, vì đây là thước đo bác sĩ dùng để đánh giá tiến triển

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi yếu nặng dần theo tuần, khi chỉ yếu một bên, khi thấy bắp cơ nhỏ đi rõ, khi hay vấp ngã hoặc đánh rơi đồ vật, khi cơ giật máy liên tục dưới da, và khi yếu đi kèm sụt cân, sốt kéo dài hoặc đau cơ nhiều.

Chuyên khoa phù hợp là Thần kinh; nếu yếu rõ ràng đi cùng đau khớp thì Cơ xương khớp cũng là lối vào hợp lý. Buổi khám thường gồm chấm điểm sức cơ từng nhóm, thử phản xạ và cảm giác, quan sát dáng đi và cách đứng lên từ ghế, cùng xét nghiệm máu; tùy hướng nghi ngờ sẽ có thêm đo điện cơ hoặc chẩn đoán hình ảnh.