Zona thần kinh

Tổng quan

Người từng bị thủy đậu không loại bỏ hết virus khỏi cơ thể. Virus rút vào các hạch thần kinh và nằm im ở đó, có khi hàng chục năm. Khi miễn dịch suy giảm vì tuổi tác, căng thẳng, bệnh nặng hoặc thuốc ức chế miễn dịch, virus tái hoạt động, đi dọc theo dây thần kinh ra da và gây zona.

Đặc điểm nhận biết gần như không lẫn được: tổn thương xếp thành một dải theo đường đi của dây thần kinh, chỉ ở một bên cơ thể và không vượt qua đường giữa. Trước khi mụn nước xuất hiện một tới ba ngày, vùng da đó thường đau rát, châm chích hoặc tê bì — giai đoạn này rất hay bị nhầm với đau cơ, đau thần kinh liên sườn hay đau do zona chưa nghĩ tới.

Biến chứng đáng ngại nhất là đau dây thần kinh sau zona: cơn đau kéo dài hàng tháng tới hàng năm sau khi tổn thương da đã lành hẳn, gặp nhiều hơn ở người cao tuổi. Đây chính là lý do việc đi khám sớm có ý nghĩa lớn — xử trí trong những ngày đầu làm giảm rõ nguy cơ này. Zona ở vùng mắt và vùng tai là hai vị trí đặc biệt, có thể ảnh hưởng tới thị lực và thính lực nên cần khám chuyên khoa ngay.

Về lây truyền: người chưa từng bị thủy đậu và chưa tiêm phòng có thể nhiễm virus từ dịch mụn nước của người bị zona, và họ sẽ mắc thủy đậu chứ không phải zona.

Các biểu hiện thường gặp

• Đau rát, châm chích hoặc tê bì ở một vùng da trước khi nổi mụn nước một tới ba ngày
• Mụn nước mọc thành chùm trên nền da đỏ, xếp thành dải một bên cơ thể
• Tổn thương không vượt qua đường giữa cơ thể
• Đau kiểu bỏng rát hoặc như điện giật ở vùng tổn thương
• Chạm nhẹ vào da cũng đau, kể cả khi quần áo cọ vào
• Mụn nước vỡ, đóng vảy rồi bong sau khoảng hai tới bốn tuần
• Sốt nhẹ, mệt mỏi và đau đầu đi kèm
• Nổi hạch ở vùng lân cận

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Tổn thương xuất hiện quanh mắt, trên trán hoặc ở chóp mũi
• Đau mắt, đỏ mắt, nhìn mờ hoặc sợ ánh sáng
• Tổn thương trong ống tai kèm ù tai, chóng mặt hoặc méo miệng
• Mụn nước lan rộng ra nhiều vùng cơ thể hoặc cả hai bên
• Sốt cao, đau đầu dữ dội, cứng gáy, lú lẫn
• Yếu tay chân hoặc bí tiểu xuất hiện cùng đợt zona
• Vùng tổn thương chảy mủ, sưng nóng lan nhanh

Lời khuyên

• Đi khám trong ba ngày đầu kể từ khi nổi mụn nước, vì xử trí sớm làm giảm rõ nguy cơ đau kéo dài sau này
• Giữ vùng tổn thương sạch và khô, rửa nhẹ bằng nước muối sinh lý rồi thấm khô
• Không làm vỡ mụn nước và không gãi, để tránh nhiễm khuẩn và để lại sẹo
• Đắp gạc mát lên vùng đau khoảng mười lăm phút vài lần mỗi ngày
• Mặc quần áo rộng, mềm và bằng cotton để giảm cọ xát lên vùng da đang đau
• Tránh tiếp xúc gần với phụ nữ mang thai chưa từng bị thủy đậu, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch cho tới khi tổn thương đóng vảy khô hoàn toàn
• Che kín vùng tổn thương khi ra ngoài, vì dịch mụn nước là nguồn lây
• Không đắp lá, bôi vôi, đắp đậu xanh hay các bài thuốc dân gian lên tổn thương, vì đây là nguyên nhân rất thường gặp gây nhiễm khuẩn và sẹo xấu
• Nghỉ ngơi đầy đủ, ăn uống đủ chất và ngủ đủ giấc để hỗ trợ miễn dịch hồi phục
• Đi khám mắt ngay khi có tổn thương ở trán, quanh mắt hoặc chóp mũi, không chờ tới khi mắt có triệu chứng
• Hỏi bác sĩ về tiêm phòng theo khuyến cáo nếu thuộc nhóm tuổi được chỉ định, vì đây là biện pháp dự phòng có hiệu quả rõ

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám Da liễu càng sớm càng tốt, tốt nhất trong ba ngày đầu kể từ khi nổi mụn nước. Cần đi khám ngay không trì hoãn khi tổn thương ở vùng mắt, trán, chóp mũi hoặc trong ống tai, khi có yếu liệt, và khi là người cao tuổi hoặc đang suy giảm miễn dịch.

Bác sĩ chẩn đoán chủ yếu bằng quan sát, vì hình ảnh dải mụn nước một bên rất đặc trưng. Xét nghiệm chỉ cần trong trường hợp không điển hình. Bác sĩ sẽ đánh giá nguy cơ đau dây thần kinh sau zona và các vị trí đặc biệt cần hội chẩn chuyên khoa. Với zona ở vùng mắt, khám nhãn khoa là bắt buộc kể cả khi mắt chưa có triệu chứng. Người trẻ bị zona lan rộng hoặc tái phát nhiều lần thường được tìm thêm nguyên nhân gây suy giảm miễn dịch.